Khám phản xạ gân xương và phản xạ bệnh lý

Gõ nhanh vào gân làm kéo giãn cơ và thoi cơ. Sợi Ia đưa tín hiệu về tủy, kích hoạt neuron vận động alpha của cơ đồng danh và gây co cơ. Phản xạ nhìn thấy tại giường phụ thuộc cả tính toàn vẹn của cung ngoại biên và điều biến từ não–tủy.

Tăng phản xạ sau tổn thương neuron vận động trên không phải do cung phản xạ “khỏe hơn”, mà do mất điều hòa ức chế từ trên xuống và tái tổ chức mạng tủy. Trong tổn thương tủy hoặc não cấp, phản xạ có thể giảm tạm thời trước khi tăng.

Người bệnh phải thư giãn, chi được đỡ hoàn toàn và gân ở trạng thái căng nhẹ. Cầm búa lỏng ở cuối cán, vung bằng cổ tay để đầu búa rơi vuông góc lên gân. Quan sát và sờ co cơ, không chỉ nhìn biên độ khớp.

Nếu khó gợi được phản xạ:

1. Kiểm tra lại vị trí gân và tư thế.
2. Yêu cầu người bệnh thả lỏng, phân tán chú ý.
3. Dùng nghiệm pháp tăng cường: đan tay kéo mạnh khi khám chi dưới hoặc nghiến răng/siết tay bên đối diện khi khám chi trên.
4. Gõ lại bằng lực tăng dần nhưng không gây đau.

Ghi rõ phản xạ chỉ xuất hiện sau tăng cường; không so một bên có tăng cường với bên kia không tăng cường.

Thang này có tính chủ quan. Giá trị định khu nằm ở bất đối xứng, thay đổi theo thời gian, lan phản xạ, vùng phản xạ mở rộng và các dấu đi kèm hơn là khác biệt một bậc đơn độc.

Nhị đầu

Đặt cẳng tay hơi gấp và ngửa, ngón cái người khám lên gân nhị đầu trong hố khuỷu rồi gõ lên ngón cái. Sờ cơ nhị đầu co và quan sát gấp khuỷu.

Cánh tay quay

Đỡ cẳng tay ở tư thế trung gian, gõ vào xương quay cách mỏm trâm vài centimet. Quan sát cơ cánh tay quay và gấp khuỷu. Gấp ngón nổi bật thay vì gấp khuỷu trong bối cảnh giảm phản xạ cánh tay quay có thể là phản xạ quay đảo ngược, gợi tổn thương đoạn C5–C6 kèm đường dài dưới mức.

Tam đầu

Đỡ cánh tay để khuỷu gấp và hoàn toàn thư giãn, gõ gân tam đầu ngay trên mỏm khuỷu; quan sát duỗi khuỷu. Tránh để người bệnh chủ động giữ chi.

Bánh chè

Ngồi với chân thõng là tư thế thuận lợi; nếu nằm, luồn tay dưới gối để gối hơi gấp. Gõ gân bánh chè giữa cực dưới bánh chè và lồi củ chày; sờ cơ tứ đầu khi đáp ứng nhỏ.

Gân gót

Gấp nhẹ gối, đưa cổ chân vào gấp mu vừa đủ để căng gân rồi gõ gân Achilles. Có thể khám khi quỳ trên ghế hoặc nằm; quan sát và sờ gấp gan chân.

Phản xạ gân gót có thể giảm hai bên theo tuổi hoặc trong đa dây thần kinh; bất đối xứng mới có giá trị hơn mất đối xứng nhẹ ở người lớn tuổi.

Khi phản xạ tăng, gấp mu cổ chân nhanh rồi giữ lực kéo; quan sát các chu kỳ gấp gan–gấp mu. Có thể tìm clonus bánh chè bằng đẩy bánh chè nhanh xuống dưới. Ghi số nhịp hoặc “duy trì khi còn lực kéo”, bên và bối cảnh.

Vài nhịp không phải lúc nào cũng bệnh lý, đặc biệt ở người lo âu hoặc phản xạ vốn hoạt bát. Không dùng một ngưỡng số nhịp đơn độc để chẩn đoán.

Dùng vật đầu tù, kích thích dọc bờ ngoài gan chân từ gót lên gần đầu xương bàn V rồi cong vào trong. Dùng lực vừa đủ, chậm; quan sát ngón cái ngay từ đầu.

• Đáp ứng gấp: các ngón gấp xuống hoặc không đáp ứng rõ — thường ở người trưởng thành.
• Đáp ứng duỗi/Babinski: ngón cái duỗi chậm, thường kèm xòe các ngón — gợi rối loạn bó vỏ–tủy.
• Rút chân: gấp háng–gối–cổ chân nhanh do khó chịu, không đủ để gọi Babinski.

Chaddock hoặc Oppenheim có thể hỗ trợ khi gan chân quá nhạy, nhưng không nên “săn” dấu bằng nhiều kích thích gây đau. Babinski có thể sinh lý ở trẻ nhỏ do đường vỏ–tủy chưa trưởng thành.

Hoffmann: giữ đốt giữa ngón III, búng nhanh đốt xa xuống; gấp/khép ngón cái và gấp ngón trỏ là đáp ứng dương. Dấu này cho thấy phản xạ ngón hoạt bát, không tương đương Babinski và có thể gặp ở người bình thường. Giá trị tăng khi bất đối xứng, kèm tăng phản xạ chi dưới hoặc dấu tủy cổ.

Phản xạ hàm: miệng hơi mở, đặt ngón lên cằm rồi gõ. Đáp ứng rất hoạt bát gợi tổn thương vỏ–nhân hai bên trên cầu não; phản xạ nhẹ có thể bình thường. Không dùng khi chấn thương hàm hoặc đau khớp thái dương–hàm.

Phản xạ da bụng và cơ bìu biến thiên theo tuổi, béo phì, thai kỳ, phẫu thuật và kỹ thuật. Phản xạ cùng thấp chỉ khám khi nghi tổn thương chùm đuôi ngựa/tủy, chấn thương tủy hoặc rối loạn cơ tròn, với giải thích, đồng thuận và riêng tư phù hợp.

Phản xạ nhị đầu 2+/2+, cánh tay quay 2+/1+, tam đầu 2+/2+, bánh chè 3+/3+, gân gót 3+/3+. Clonus cổ chân 3 nhịp hai bên, không duy trì. Gan chân gấp hai bên. Hoffmann âm hai bên. Tăng cường dùng cho gân gót. Không có lan phản xạ.

Tránh chỉ ghi “PXGX tăng” mà không nêu vị trí, bên và dấu bệnh lý.