Giải phẫu 12 đôi dây thần kinh sọ

Mười hai đôi dây thần kinh sọ mang chức năng cảm giác đặc biệt, cảm giác thân thể, cảm giác nội tạng, vận động thân thể và vận động mang. Một số dây còn mang sợi đối giao cảm trước hạch [1–3].

Neuron thụ cảm khứu giác nằm trong niêm mạc mũi. Các sợi đi qua mảnh sàng tới hành khứu, sau đó qua dải khứu tới vỏ khứu nguyên phát ở thùy thái dương trong và vùng trán ổ mắt.

Mất khứu một bên gợi ý tổn thương niêm mạc, mảnh sàng, hành hoặc dải khứu. Mất khứu hai bên thường do bệnh mũi xoang, nhiễm virus, chấn thương đầu hoặc bệnh thoái hóa thần kinh. Chấn thương có thể làm đứt các sợi khi chúng qua mảnh sàng và kèm rò dịch não tủy.

Dây II gồm sợi trục tế bào hạch võng mạc. Sợi đi qua ống thị giác tới giao thoa. Sợi từ võng mạc mũi bắt chéo; sợi võng mạc thái dương không bắt chéo. Dải thị đi tới thể gối ngoài rồi tia thị tới vỏ quanh rãnh cựa.

Tổn thương trước giao thoa gây mất thị lực một mắt. Tổn thương giữa giao thoa gây bán manh hai thái dương. Tổn thương sau giao thoa gây khuyết thị trường đồng danh đối bên.

Phản xạ đồng tử hướng tâm đi theo dây II tới vùng trước mái. Sợi ly tâm đi từ nhân Edinger–Westphal qua dây III và hạch mi. Tổn thương dây II gây khuyết hướng tâm tương đối; tổn thương dây III gây giãn đồng tử và khuyết ly tâm.

Dây III chi phối cơ thẳng trên, dưới, trong, cơ chéo dưới và cơ nâng mi. Sợi đối giao cảm co đồng tử nằm ngoại vi trong dây. Dây IV chi phối cơ chéo trên; dây VI chi phối cơ thẳng ngoài.

Liệt dây III hoàn toàn gây sụp mi, mắt lệch xuống–ngoài và giãn đồng tử. Liệt dây IV gây song thị dọc, nặng khi nhìn xuống và vào trong. Liệt dây VI gây hạn chế dạng mắt và song thị ngang tăng khi nhìn về bên tổn thương.

Trong xoang hang, dây III, IV, V1, V2 và VI đi sát động mạch cảnh trong. Dây VI nằm gần lòng xoang nhất và dễ bị ảnh hưởng. Tổn thương xoang hang gây liệt nhiều dây vận nhãn, giảm cảm giác V1/V2 và đôi khi hội chứng Horner.

Dây V mang cảm giác mặt, giác mạc, niêm mạc mũi–miệng, răng và phần lớn màng cứng. Nhánh hàm dưới còn vận động các cơ nhai, cơ hàm–móng, bụng trước cơ nhị thân, cơ căng màng nhĩ và cơ căng màn hầu.

Ba nhánh ngoại vi là V1 qua khe ổ mắt trên, V2 qua lỗ tròn và V3 qua lỗ bầu dục. Thân tế bào cảm giác nằm ở hạch tam thoa, trừ cảm giác bản thể cơ nhai nằm trong nhân trung não dây V.

Phản xạ giác mạc có nhánh hướng tâm V1 và ly tâm VII. Mất cảm giác giác mạc nhưng vẫn nhắm mắt khi kích thích mắt bên kia gợi ý tổn thương V1. Không nhắm được một mắt dù kích thích bên nào gợi ý tổn thương VII bên đó.

Dây VII vận động cơ biểu cảm mặt. Dây trung gian mang vị giác hai phần ba trước lưỡi, đối giao cảm tới tuyến lệ, dưới hàm và dưới lưỡi, cùng cảm giác vùng tai nhỏ.

Nhân vận động mặt nhận chi phối vỏ não hai bên cho nửa trên mặt và chủ yếu đối bên cho nửa dưới. Tổn thương trung ương gây yếu nửa dưới mặt đối bên nhưng còn nhăn trán; tổn thương ngoại biên gây yếu toàn bộ nửa mặt cùng bên.

Định khu trong dây VII dựa vào các nhánh tách dần: tổn thương gần hạch gối có thể kèm giảm tiết lệ, tăng cảm âm và mất vị giác; tổn thương sau lỗ trâm–chũm chỉ gây yếu vận động mặt.

Phần ốc tai mang thính giác từ cơ quan Corti. Phần tiền đình mang thông tin từ ống bán khuyên, soan nang và cầu nang. Hai phần đi qua ống tai trong cùng dây VII rồi vào góc cầu–tiểu não.

Tổn thương ngoại biên gây giảm thính lực tiếp nhận, ù tai, chóng mặt hoặc mất thăng bằng. Tổn thương góc cầu–tiểu não thường ảnh hưởng VIII trước, sau đó VII và V khi khối lớn hơn.

Dây IX mang vị giác và cảm giác một phần ba sau lưỡi, cảm giác hầu, cảm giác xoang–thể cảnh, vận động cơ trâm–hầu và đối giao cảm tuyến mang tai.

Dây X vận động khẩu cái, hầu và thanh quản; mang cảm giác nội tạng và đối giao cảm tới ngực–bụng. Cả hai liên hệ nhân hoài nghi, nhân đơn độc và nhân vận động lưng dây X.

Tổn thương nhân hoài nghi hoặc dây X gây khàn tiếng, nuốt sặc, khẩu cái bên tổn thương xệ và lưỡi gà lệch sang bên lành. Phản xạ hầu có hướng tâm chủ yếu IX và ly tâm X, nhưng phản xạ này biến thiên ở người bình thường.

Dây XI vận động cơ ức–đòn–chũm và cơ thang. Rễ tủy xuất phát C1–C5, đi lên qua lỗ chẩm rồi ra sọ qua lỗ tĩnh mạch cảnh.

Tổn thương gây yếu quay đầu sang phía đối diện và yếu nâng vai cùng bên. Dây XI dễ tổn thương trong tam giác cổ sau sau sinh thiết hạch hoặc phẫu thuật cổ.

Dây XII xuất phát từ nhân hạ thiệt ở hành não, thoát giữa tháp và olive rồi qua ống hạ thiệt. Nó vận động tất cả cơ nội tại và phần lớn cơ ngoại lai của lưỡi.

Tổn thương neuron vận động dưới làm lưỡi teo, rung giật bó cơ và lệch về bên tổn thương khi thè. Tổn thương vỏ–nhân một bên gây yếu lưỡi đối bên; khi thè, lưỡi lệch khỏi bên tổn thương trung ương.

1. Xác định chức năng cụ thể bị mất: cảm giác, vận động, đối giao cảm hay cảm giác đặc biệt.
2. Phân biệt một dây đơn độc với nhiều dây liền kề.
3. Tìm dấu bó dài hoặc thất điều để xác định tổn thương trong thân não.
4. Nếu nhiều dây vận nhãn, kiểm tra thị lực và cảm giác V1/V2 để phân biệt đỉnh ổ mắt với xoang hang.
5. Nếu VII–VIII cùng tổn thương, đánh giá góc cầu–tiểu não và ống tai trong.
6. Nếu IX–X–XI cùng tổn thương, đánh giá lỗ tĩnh mạch cảnh; thêm XII gợi ý tổn thương lan rộng ngoài sọ.