Thân não — cấu trúc và các hội chứng bắt chéo

Thân não nối bán cầu đại não với tủy sống và tiểu não. Trung não nằm trên, cầu não ở giữa và hành não ở dưới. Mặt lưng thân não tạo phần lớn sàn não thất IV; trung não bao quanh cống não [1–3].

Ba nhóm cấu trúc chạy xuyên suốt thân não:

• Bó vận động đi xuống: bó vỏ–tủy, vỏ–nhân và vỏ–cầu.
• Bó cảm giác đi lên: dải trong, bó gai–đồi thị và các đường cảm giác dây V.
• Hệ lưới: điều hòa thức tỉnh, hô hấp, tuần hoàn, trương lực và nhiều phản xạ tự chủ.

Các nhân dây sọ sắp xếp theo nguyên tắc phát triển: nhân vận động nằm gần đường giữa, nhân cảm giác nằm ngoài hơn. Vì vậy, tổn thương trong thường ảnh hưởng vận nhãn hoặc vận động; tổn thương bên thường ảnh hưởng cảm giác, tiền đình và các cuống tiểu não.

Trung não chia thành mái ở sau cống não, trần trung não ở giữa và cuống đại não ở trước. Củ não sinh tư trên tham gia phản xạ định hướng thị giác; củ dưới tham gia đường thính giác. Chất xám quanh cống điều hòa đau và hành vi phòng vệ.

Nhân dây III nằm ngang mức củ trên. Nhân dây IV nằm ngang mức củ dưới; sợi dây IV bắt chéo ở màn tủy trên rồi thoát ra mặt lưng. Đây là dây sọ duy nhất thoát ở mặt sau thân não.

Chất đen nằm giữa trần trung não và cuống đại não. Nhân đỏ nằm trong trần ở mức củ trên. Bó vỏ–tủy đi trong phần giữa cuống đại não, kẹp giữa các sợi trán–cầu ở trong và thái dương–đỉnh–chẩm–cầu ở ngoài.

Hội chứng Weber là tổn thương trung não trong gây liệt dây III cùng bên và liệt nửa người đối bên. Khi tổn thương lan trần trung não, có thể thêm run hoặc thất điều.

Cầu não gồm nền cầu ở trước và mái cầu ở sau. Nền cầu chứa các bó vỏ–tủy bị chia thành nhiều bó nhỏ bởi nhân cầu và sợi cầu–tiểu não ngang. Mái cầu chứa nhân dây V–VIII, dải trong, bó gai–đồi thị, cấu tạo lưới và các đường vận nhãn.

Nhân dây VI nằm sát đường giữa dưới lồi mặt. Sợi dây VII vòng quanh nhân VI rồi chạy ra ngoài. Tổn thương nhỏ vùng này có thể gây liệt nhìn ngang về bên tổn thương kèm liệt mặt ngoại biên cùng bên.

Tổn thương bó dọc giữa gây liệt vận nhãn liên nhân: mắt cùng bên tổn thương không khép khi liếc ngang, còn mắt đối bên dạng kèm rung giật. Hội tụ thường còn vì đường hội tụ không đi theo đoạn liên nhân này.

Tổn thương nền cầu hai bên phá hủy bó vỏ–tủy và vỏ–nhân gây hội chứng khóa trong. Bệnh nhân liệt tứ chi, mất nói và liệt vận động mặt–hầu, nhưng còn tỉnh. Liếc dọc và chớp mắt thường còn vì trung não và hệ lưới lưng được bảo tồn.

Hành não chứa tháp ở mặt trước, olive dưới ở bên, các nhân cột sau ở phần lưng thấp và các nhân dây IX–XII. Bắt chéo tháp xảy ra ở hành não thấp. Dải trong bắt chéo cao hơn sau khi sợi từ nhân thon và nhân chêm đi qua đường giữa.

Nhân hoài nghi chi phối vận động hầu và thanh quản qua dây IX, X. Nhân vận động lưng dây X tham gia đối giao cảm. Nhân đơn độc tiếp nhận vị giác và cảm giác nội tạng. Nhân hạ thiệt nằm gần đường giữa; nhân hoài nghi và các nhân tiền đình nằm ngoài hơn.

Hội chứng hành não bên thường do tắc động mạch tiểu não sau dưới hoặc động mạch đốt sống. Yếu chi không nổi trội vì tháp nằm trong, ngoài vùng tổn thương bên điển hình.

Bó vỏ–tủy đi ở nền thân não và bắt chéo tại hành não thấp. Tổn thương trên chỗ bắt chéo gây yếu đối bên; tổn thương tủy sống gây yếu cùng bên dưới mức tổn thương.

Dải trong mang cảm giác rung, tư thế và sờ tinh tế sau khi đã bắt chéo ở hành não. Bó gai–đồi thị mang đau–nhiệt từ thân mình và đã bắt chéo ở tủy sống. Vì vậy, tổn thương một bên thân não thường làm mất cả hai loại cảm giác ở thân đối bên.

Đường cảm giác mặt khác biệt: bó gai dây V đi xuống cùng bên trước khi synap, sau đó sợi bậc hai bắt chéo. Tổn thương hành–cầu bên gây mất đau–nhiệt mặt cùng bên nhưng mất đau–nhiệt thân đối bên. Đây là mô hình cảm giác bắt chéo kinh điển.

Thân não nhận máu từ hệ đốt sống–thân nền. Các nhánh xuyên cạnh giữa cấp máu vùng trong; nhánh vòng ngắn cấp máu vùng trước–bên; nhánh vòng dài và các động mạch tiểu não cấp máu vùng ngoài–lưng [1–3].

“Bắt chéo” mô tả sự kết hợp giữa dấu dây sọ cùng bên tổn thương và thiếu hụt bó dài ở nửa thân đối bên. Dấu dây sọ xác định tầng; kiểu thiếu hụt thân mình xác định các bó bị ảnh hưởng.

Không phải mọi tổn thương thân não đều tạo hội chứng hoàn chỉnh. Ổ nhỏ có thể chỉ gây song thị, liệt mặt, rối loạn cảm giác hoặc thất điều. Cần khám từng dây sọ và từng phương thức cảm giác.

1. Xác định tầng bằng hình dạng não thất và các mốc: cuống đại não, cầu não, olive dưới.
2. Chia lát cắt thành vùng trong, trước–bên và lưng–bên.
3. Đánh dấu bó vỏ–tủy, dải trong, bó gai–đồi thị và các cuống tiểu não.
4. Đối chiếu dây sọ có biểu hiện với nhân hoặc bó sợi ở tầng tương ứng.
5. Kiểm tra tổn thương hai bên, nhiều ổ và vùng tiểu não đi kèm.
6. Đối chiếu DWI với ADC để xác nhận nhồi máu cấp; xem CTA/MRA khi nghi nguyên nhân mạch máu.