Tủy sống — các bó dẫn truyền lên/xuống

Tủy sống nằm trong ống sống, tiếp nối hành não qua lỗ chẩm và kết thúc bằng nón tủy. Ở người lớn, nón tủy thường ngang thân đốt sống L1–L2. Túi màng cứng và khoang dưới nhện tiếp tục tới khoảng S2 [1–3].

Có 31 đôi dây thần kinh tủy: 8 cổ, 12 ngực, 5 thắt lưng, 5 cùng và 1 cụt. Do tủy ngắn hơn cột sống, rễ thắt lưng–cùng đi xuống trước khi ra khỏi lỗ liên hợp, tạo chùm đuôi ngựa.

Tủy có phình cổ cho chi trên và phình thắt lưng–cùng cho chi dưới. Phình tủy chứa nhiều neuron vận động hơn, vì vậy sừng trước lớn hơn các đoạn khác.

Chất xám có hình cánh bướm quanh ống trung tâm. Sừng sau tiếp nhận cảm giác; sừng trước chứa neuron vận động dưới; vùng trung gian chứa interneuron và neuron tự chủ. Sừng bên rõ ở T1–L2, nơi có neuron giao cảm trước hạch.

Các cột chất trắng gồm cột sau, bên và trước. Số lượng sợi tăng dần về phía cổ vì các bó đi lên tích lũy thêm sợi, còn các bó đi xuống chưa tách hết sợi cho các khoanh thấp.

Lá Rexed chia chất xám thành mười lớp. Lớp I–VI thuộc sừng sau, VII vùng trung gian, VIII–IX sừng trước và X quanh ống trung tâm. Khái niệm này hữu ích khi hiểu đường đau, phản xạ và nhóm neuron vận động.

Cột sau mang cảm giác rung, tư thế khớp, sờ tinh tế và phân biệt hai điểm. Sợi bậc một đi vào rễ sau rồi lên cùng bên trong tủy. Sợi từ chân đi trong bó thon ở trong; sợi từ tay đi trong bó chêm ở ngoài.

Tổn thương cột sau một bên gây mất rung và cảm giác tư thế cùng bên dưới mức tổn thương. Bệnh nhân có thất điều cảm giác, nghiệm pháp Romberg dương tính và dáng đi nặng hơn khi nhắm mắt.

Bó gai–đồi thị là thành phần chính của hệ trước–bên, mang đau, nhiệt và sờ thô. Sợi bậc một có thể đi lên hoặc xuống 1–2 khoanh trong bó Lissauer trước khi synap ở sừng sau. Sợi bậc hai bắt chéo qua mép trắng trước rồi đi lên đối bên.

Tổn thương bó gai–đồi thị một bên gây mất đau–nhiệt đối bên, thường bắt đầu thấp hơn mức tổn thương 1–2 khoanh. Chênh lệch này phản ánh đường đi ngắn trong bó Lissauer và quá trình bắt chéo theo đoạn.

Trong tủy cổ, sợi cùng nằm ngoài và sợi cổ nằm trong ở hệ trước–bên. Tổn thương trung tâm nhỏ có thể ảnh hưởng các sợi bắt chéo ở mép trắng trước nhưng bảo tồn bó gai–đồi thị ở ngoài, tạo mất đau–nhiệt phân ly dạng “áo choàng”.

Bó vỏ–tủy xuất phát chủ yếu từ vỏ vận động và vùng tiền vận động. Sợi đi qua vành tia, bao trong, cuống đại não, nền cầu và tháp hành não. Phần lớn bắt chéo ở hành não thấp rồi đi trong cột bên của tủy.

Tổn thương bó vỏ–tủy trong tủy gây yếu kiểu neuron vận động trên cùng bên dưới mức tổn thương: tăng trương lực kiểu tháp, tăng phản xạ, rung giật và Babinski. Ở giai đoạn sốc tủy cấp, phản xạ có thể giảm tạm thời trước khi tăng.

Các đường xuống ngoài tháp gồm tiền đình–tủy, lưới–tủy, mái–tủy và đỏ–tủy. Chúng điều chỉnh tư thế, trương lực, vận động tự động và phối hợp đầu–mắt. Tổn thương tủy thường ảnh hưởng nhiều bó cùng lúc hơn là một đường đơn độc.

Rễ sau mang sợi cảm giác vào tủy; rễ trước mang sợi vận động ra. Cung phản xạ gân xương gồm thụ thể thoi cơ, sợi Ia, synap tủy, neuron vận động alpha và cơ đáp ứng.

Tổn thương sừng trước hoặc rễ trước gây dấu neuron vận động dưới tại mức: yếu mềm, teo cơ, rung giật bó cơ và giảm phản xạ. Tổn thương bó vỏ–tủy gây dấu neuron vận động trên dưới mức. Sự kết hợp này là dấu định khu quan trọng của bệnh tủy.

Động mạch tủy trước cấp máu hai phần ba trước tủy, gồm sừng trước, bó vỏ–tủy và phần lớn hệ trước–bên. Hai động mạch tủy sau cấp máu cột sau và phần sau sừng sau. Các động mạch rễ–tủy bổ sung dòng máu theo từng đoạn [1–3].

Động mạch Adamkiewicz là nhánh rễ–tủy trước lớn, thường vào từ bên trái ở vùng ngực thấp hoặc thắt lưng cao. Tổn thương dòng máu này có thể gây nhồi máu tủy trước, đặc biệt sau phẫu thuật động mạch chủ.

Hội chứng động mạch tủy trước gây yếu hai bên và mất đau–nhiệt dưới mức tổn thương, trong khi rung và cảm giác tư thế tương đối bảo tồn. Tổn thương động mạch tủy sau hiếm hơn và ưu thế rối loạn cột sau.

1. Tìm mức cảm giác bằng kim và lạnh, kiểm tra từ vùng bình thường đi xuống.
2. Khám rung và tư thế khớp để đánh giá cột sau riêng với đau–nhiệt.
3. Phân biệt dấu neuron vận động dưới tại mức với dấu neuron vận động trên dưới mức.
4. Khám phản xạ da bụng, phản xạ gân xương và Babinski.
5. Hỏi bí tiểu, tiểu không tự chủ, táo bón mới xuất hiện và rối loạn chức năng sinh dục.
6. Đánh giá đau rễ, tê yên ngựa và tính đối xứng để phân biệt nón tủy với chùm đuôi ngựa.