Mệt mỏi, giảm ham muốn, tập mãi không lên cơ? Bác sĩ thần kinh giải thích vì sao testosterone bắt đầu từ não

Testosterone được làm ra theo một chuỗi chỉ huy ba tầng:

1. Vùng dưới đồi, một vùng nhỏ cỡ hạt hạnh nhân nằm sâu ở đáy não, phát lệnh theo từng nhịp, khoảng một đến hai giờ một lần.
2. Tuyến yên, nhỏ bằng hạt đậu, treo ngay bên dưới. Nhận lệnh xong, tuyến yên tiết một hóc môn đưa tin, đi theo máu xuống tinh hoàn.
3. Tinh hoàn nhận tin và làm ra phần lớn testosterone.

Hệ thống này hoạt động giống cái máy lạnh có cảm biến nhiệt. Testosterone trong máu đủ thì não tự giảm lệnh, thiếu thì não tăng lệnh. Các bác sĩ gọi đây là cơ chế phản hồi ngược.

Testosterone cao nhất vào sáng sớm, giảm dần về chiều, và được tiết ra nhiều nhất trong lúc bạn ngủ.

Thú vị là các tế bào ra lệnh này sinh ra gần mũi khi còn là bào thai, rồi theo dây thần kinh khứu giác vào não. Nếu chuyến đi thất bại, người đó vừa không ngửi được mùi vừa không dậy thì (hội chứng Kallmann, rất hiếm).

Từ tuổi trung niên, testosterone giảm trung bình khoảng 1,6% mỗi năm. Nhưng lối sống có thể kéo nó xuống sớm hơn tuổi tác.

1. Ngủ đủ

Trong một nghiên cứu ở Đại học Chicago, 10 nam thanh niên khỏe mạnh chỉ được ngủ 5 tiếng mỗi đêm trong một tuần. Testosterone ban ngày của họ giảm 10–15%, tương đương già đi 10–15 tuổi.

Cách làm: ngủ 7–9 tiếng mỗi đêm, giờ ngủ và giờ dậy cố định. Nếu đêm nào cũng phải dậy đi tiểu nhiều lần, hãy kể với bác sĩ, vì giấc ngủ bị cắt vụn cũng ảnh hưởng.

2. Ăn đủ và giữ cân nặng hợp lý

Ăn kiêng quá khắt khe làm testosterone giảm, vì não tưởng có nạn đói và tạm gác chuyện sinh sản. Ngược lại, mỡ bụng chuyển bớt testosterone thành hóc môn nữ. Giảm cân càng nhiều, testosterone tăng lại càng nhiều.

Cách làm: giảm cân từ từ nếu đang thừa cân. Ở tuổi dậy thì và đầu tuổi 20, không ăn kiêng cực đoan hay bỏ hẳn cả một nhóm thực phẩm.

3. Vận động vừa sức

Bác sĩ Gillett gợi ý 3–4 buổi tập nặng mỗi tuần, xen vài buổi đi bộ. Tập nặng liên tục mà ăn thiếu, nghỉ thiếu thì testosterone lại giảm.

Cách làm: ít nhất 2 buổi tập sức mạnh mỗi tuần, đúng như khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới.

4. Quản lý căng thẳng

Khi căng thẳng kéo dài, hóc môn căng thẳng tăng và vùng dưới đồi giảm lệnh làm testosterone. Với não lúc đó, sống sót quan trọng hơn sinh sản.

Cách làm: bác sĩ Gillett gợi ý tìm một mục tiêu sống. Không cần cả đời, chỉ cần một mục tiêu, đạt được rồi chọn mục tiêu tiếp theo.

5. Bớt rượu bia

Rượu làm não phát lệnh yếu đi, gây độc trực tiếp cho tinh hoàn và tăng chuyển testosterone thành hóc môn nữ. Một cuộc nhậu dài còn thêm mỡ bụng và làm giấc ngủ kém đi.

Cách làm: uống càng ít càng tốt, thỉnh thoảng mới uống.

Nhiều nam giới trẻ tự mua testosterone về tiêm hoặc bôi dù xét nghiệm bình thường. Với người 20–30 tuổi như vậy, bác sĩ Gillett nói: gần như không bao giờ nên dùng.

Nhớ cái máy lạnh có cảm biến: đưa testosterone từ ngoài vào, não thấy dư và ngừng phát lệnh. Tinh hoàn ngừng tự làm testosterone và ngừng tạo tinh trùng. Tổ chức Y tế Thế giới từng thử dùng chính cơ chế này để tránh thai cho nam. Ngừng dùng, cơ thể cần nhiều tháng, có người tới 1–2 năm, để hồi phục. Chưa kể mụn, rụng tóc, ngực to, máu cô đặc và tâm trạng thất thường.

Sản phẩm "tăng testosterone" trôi nổi trên mạng thường không rõ thành phần, có loại từng bị phát hiện trộn thuốc kê đơn. Đừng tự mua.

Xét nghiệm đúng cách: lấy máu buổi sáng, trước 10 giờ. Thấp thì làm lại vào một buổi sáng khác. Tránh lúc đang ốm, vừa thức trắng hay ăn kiêng nặng.

• Ham muốn giảm rõ, khó cương, hoặc không còn cương cứng buổi sáng trong thời gian dài.
• Ngực to lên hoặc căng đau.
• Vợ chồng mong con trên một năm mà chưa có.
• Xương dễ gãy dù chỉ va chạm nhẹ.

Đi khám sớm khi giảm ham muốn kèm đau đầu kéo dài, nhìn mờ hoặc hay va vào đồ vật ở hai bên: có thể là khối u tuyến yên đè lên đường thị giác. Trẻ trai 14 tuổi chưa dậy thì, nhất là khi không ngửi được mùi, cũng cần đi khám.

• Tối nay đi ngủ sớm hơn 30 phút.
• Tuần này bớt một cuộc nhậu.
• Lên lịch 2 buổi tập sức mạnh mỗi tuần.