Khám vận động — sức cơ, trương lực, thang điểm MRC

Sức cơ quan sát được là kết quả của ý định, hiểu lệnh, đường vận động trung ương, neuron vận động dưới, dây thần kinh, tiếp hợp thần kinh–cơ, cơ, khớp và đau. Vì vậy, “yếu” không tự động là tổn thương bó tháp.

Định khu vận động dựa trên mẫu phân bố và các dấu đi kèm:

• Neuron vận động trên: yếu theo mẫu bó tháp, tăng phản xạ, Babinski, tăng trương lực sau giai đoạn cấp.
• Neuron vận động dưới: yếu theo rễ/dây/đoạn tủy, teo, rung giật bó sợi, giảm phản xạ.
• Tiếp hợp thần kinh–cơ: yếu dao động/nhanh mỏi, cảm giác bình thường, không dấu tháp.
• Bệnh cơ: yếu gốc chi đối xứng, cảm giác bảo tồn; phản xạ còn cho đến khi yếu nặng.
• Hạch nền/tiểu não: chậm, cứng hoặc kém phối hợp hơn là mất lực cơ thật sự.

Bộc lộ đủ hai bên, đặt người bệnh ở tư thế vững và phòng ngã. Hỏi đau, chấn thương, phẫu thuật, tay thuận và mức vận động nền. So sánh hai bên nhưng tính đến bên thuận, tuổi, giới, thể trạng và bệnh cơ xương.

Trước mỗi động tác: làm mẫu → đặt khớp → cố định đoạn gần → yêu cầu giữ/đẩy → tăng lực cản từ từ → quan sát đau, co cơ thay thế và run. Không giật lực đột ngột. Khám bên nghi bình thường trước để người bệnh hiểu và tạo mốc so sánh.

Quan sát tư thế, bất đối xứng, teo, phì đại giả, rung giật bó sợi, run, múa giật, loạn trương lực và vận động tự phát. Ghi vị trí và hoàn cảnh, không gọi mọi cử động nhỏ dưới da là fasciculation.

Cho thực hiện nhiệm vụ phù hợp và an toàn: giơ hai tay, chạm ngón, cài nút, đứng khỏi ghế không dùng tay, đi gót và đi nhón. Nhiệm vụ chức năng phát hiện mẫu yếu nhưng không thay chấm từng nhóm cơ.

Cho ngồi/đứng vững, duỗi hai tay ra trước 90°, lòng bàn tay ngửa, các ngón xòe, mắt nhắm 20–30 giây. Drift tháp điển hình gồm sấp dần cẳng tay rồi hạ tay; hạ tay không sấp có thể do đau, yếu không đặc hiệu hoặc thiếu nỗ lực. Drift hướng lên/ra ngoài có thể gặp khi mất cảm giác bản thể hoặc rối loạn tiểu não, cần kiểm tra thêm.

Finger tapping, cuộn ngón, Barré chi trên và Mingazzini chi dưới có thể phát hiện yếu nhẹ. Một test âm tính không loại trừ tổn thương bán cầu sớm; ghép nhiều dấu và bối cảnh.

So sánh chu vi và đường nét ở cơ vai, bàn tay, đùi, cẳng chân. Teo do mất chi phối thường khu trú theo myotome/dây và có thể kèm fasciculation; teo do bất động thường lan tỏa hơn. Phì đại giả bắp chân gợi thay cơ bằng mỡ/mô liên kết trong một số bệnh cơ.

Fasciculation quan sát được không đồng nghĩa bệnh neuron vận động; có thể lành tính. Giá trị tăng khi đi cùng yếu khách quan, teo, giảm phản xạ hoặc biến đổi điện cơ.

Yêu cầu người bệnh thả lỏng; đỡ toàn bộ chi và vận động thụ động nhiều khớp ở tốc độ chậm rồi nhanh. Dùng động tác gây phân tâm khi khó thư giãn. Phân biệt:

Trương lực đã được sàng lọc trong bài khám tổng quát; ở đây cần ghi khớp, hướng, tốc độ và mức ảnh hưởng chức năng, không chỉ ghi “tăng”.

Thang MRC là thang thứ bậc, không phải các khoảng lực bằng nhau. Điểm 4 bao phủ dải rộng; ký hiệu 4−/4/4+ chỉ dùng khi cơ sở thống nhất và vẫn nên mô tả lực cản. Nếu không đạt hết tầm do co rút hoặc đau, ghi giới hạn thay vì chấm như yếu thần kinh.

Không chỉ khám lực bóp tay: lực bóp phụ thuộc nhiều cơ và dễ bỏ sót tổn thương rễ/dây chọn lọc. Kiểm tra động tác đối kháng để xác nhận mẫu.

Khi sức gấp gan chân gần bình thường ở tư thế nằm, cho đứng nhón một chân có hỗ trợ nếu an toàn; số lần nâng gót và biên độ có thể phát hiện yếu S1 kín đáo.

Mẫu bó tháp thường ưu thế cơ dạng/duỗi chi trên và cơ gấp chi dưới, nhưng không tuyệt đối. Tổn thương cấp trung ương có thể mềm và giảm phản xạ ban đầu; không loại trừ chỉ vì chưa tăng trương lực.

Đau tạo “breakaway” nhưng rối loạn thần kinh thực thể cũng có thể bị đau giới hạn. Hãy đổi tư thế, kiểm tra cơ đối vận, quan sát nhiệm vụ tự nhiên và ghi mức đau. Yếu chức năng được chẩn đoán bằng dấu dương tính không nhất quán theo quy luật thần kinh, như Hoover phù hợp trong bối cảnh; không chẩn đoán chỉ vì hình ảnh bình thường hoặc sức cơ dao động.

Ghi theo động tác, bên và điểm, kèm giới hạn:

Không teo hoặc fasciculation. Pronator drift phải. Trương lực tăng nhẹ kiểu tháp tay phải. Sức: dạng vai 4+/5 phải, 5/5 trái; gấp khuỷu 4+/5, duỗi khuỷu 4/5; duỗi cổ tay 4/5; dạng ngón 4/5. Chi dưới phải: gấp háng 4/5, duỗi gối 4+/5, gấp mu 4/5; trái 5/5. Nỗ lực tốt, không đau. Mẫu yếu nửa người phải ưu thế ngọn chi, gợi neuron vận động trên.